हिंगोलीत विजाभज आश्रमशाळांतील शिक्षकांची ‘STEM READY’ कार्यशाळा उत्साहात संपन्न विज्ञान-गणिताची भीती दूर करून कृतीआधारित शिक्षणाला चालना; हिंगोली जिल्ह्यातील ५८ आश्रमशाळा शिक्षकांचा सहभाग

 

        हिंगोली, दि. 13 ऑक्टोबर (जिमाका) : विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञान आणि गणित विषयांविषयी आवड निर्माण व्हावी, पाठांतराऐवजी प्रयोग, निरीक्षण आणि प्रत्यक्ष कृतीतून शिक्षणाची गोडी वाढावी. तसेच आश्रमशाळांनी शैक्षणिक गुणवत्तेची अधिकाधिक उंची गाठावी, या उद्देशाने इतर मागास बहुजन कल्याण विभागांतर्गत चालवल्या जाणाऱ्या विजाभज आश्रमशाळांमधील विज्ञान व गणित विषयांच्या शिक्षकांसाठी विभागाच्यावतीने आयोजित करण्यात आलेली तीन दिवसीय ‘STEM READY’ कृतीयुक्त कार्यशाळा हिंगोली येथे उत्साहात संपन्न झाली. दिनांक ७ ते ९ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत झालेल्या या कार्यशाळेत हिंगोली जिल्ह्यातील विजाभज आश्रमशाळांमधील एकूण ५८ विज्ञान व गणित शिक्षकांनी सक्रिय सहभाग नोंदविला.

इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाच्या अंतर्गत चालविण्यात येणाऱ्या आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण, रंजक आणि अनुभवाधारित शिक्षण मिळावे, या व्यापक शैक्षणिक दृष्टिकोनातून या प्रशिक्षणाचे आयोजन करण्यात आले होते. राष्ट्रीय स्तरावरील नामांकित संशोधन संस्था इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च (IISER) पुणे यांच्या ‘STEM Ready’ संकल्पनेवर आधारित या कार्यशाळेतून शिक्षकांना विज्ञान व गणित अध्ययन - अध्यापनाच्या आधुनिक आणि प्रयोगशील पद्धतींची ओळख करून देण्यात आली.

गोडी अभ्यासाची विज्ञान-गणिताची भीती घालवण्याची

 विज्ञान आणि गणित हे विषय केवळ पाठ्यपुस्तकांतील सूत्रे, व्याख्या आणि संकल्पनांपुरते मर्यादित न राहता विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडले गेले पाहिजेत. हा या कार्यशाळेचा प्रमुख विचार होता. अनेकदा विज्ञानातील क्लिष्ट संकल्पना किंवा गणितातील सूत्रे विद्यार्थ्यांना अवघड वाटतात. ही भीती दूर करून विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि स्वतः प्रयोग करून पाहण्याचा आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी कृतीयुक्त अध्ययन - अध्यापनावर विशेष भर देण्यात आला.

कार्यशाळेदरम्यान शिक्षकांना विविध प्रयोग, प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिके, निरीक्षणे, गटकार्य आणि उपलब्ध साधनसामग्रीच्या मदतीने वैज्ञानिक संकल्पना स्पष्ट करण्याच्या पद्धती शिकता आल्या. कमी खर्चातील आणि सहज उपलब्ध होणाऱ्या साहित्याचा वापर करून विज्ञान व गणितातील अवघड संकल्पना विद्यार्थ्यांना सोप्या, रंजक आणि सहज समाजातील अशा पद्धतीने कशा शिकविता येतील, याचा प्रत्यक्ष अनुभव शिक्षकांनी घेतला.

STEM शिक्षणातून विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची रुजवण

STEM म्हणजे विज्ञान (Science), तंत्रज्ञान (Technology), अभियांत्रिकी (Engineering) आणि गणित (Mathematics). या चारही क्षेत्रांतील संकल्पनांचा परस्परसंबंध स्पष्ट करून विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती देण्याऐवजी विचार करणे, प्रयोग करणे, निरीक्षणातून निष्कर्ष काढणे आणि समस्यांवर उपाय शोधणे यासाठी सक्षम बनविणे, हे STEM शिक्षणाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. या दृष्टिकोनातून शिक्षकांनी वर्गामध्ये विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग वाढविणे, त्यांना स्वतः प्रयोग करण्याची संधी देणे, प्रश्न विचारण्यासाठी प्रोत्साहित करणे आणि पुराव्यांच्या आधारे निष्कर्ष काढण्याची सवय लावणे आवश्यक असल्याचे प्रशिक्षणातून अधोरेखित करण्यात आले.

‘कृतीतून शिक्षण, अनुभवातून आकलन आणि जिज्ञासेतून संशोधन’ या विचाराला केंद्रस्थानी ठेवून राबविण्यात आलेली ही कार्यशाळा आश्रमशाळांतील अध्ययन - अध्यापन अधिक प्रभावी करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरली.

आश्रमशाळांतील शैक्षणिक गुणवत्तावाढ व संवर्धनासाठी महत्त्वाचे पाऊल

आश्रमशाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना विज्ञान आणि गणित विषयांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना प्रयोग करण्याची संधी मिळाल्यास त्यांची निरीक्षणक्षमता, तर्कशक्ती, सृजनशीलता, चिकित्सक विचारशक्ती आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित होण्यास मदत होते. त्याचबरोबर स्वतः कृती करून शिकल्यामुळे संकल्पनांचे आकलन अधिक चांगल्या प्रकारे होते आणि शिकलेले ज्ञान कायम लक्षात राहते.

या कार्यशाळेनंतर शिक्षकांनी कार्यशाळेत शिकलेल्या पद्धतींचा वापर आपल्या शाळांमध्ये प्रभावीपणे करू, विद्यार्थ्यांना गटा - गटांमध्ये प्रयोग करण्यास प्रेरित करू आणि विज्ञान - गणित विषयांना दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांशी जोडू, अशी ग्वाही दिली.  या उपक्रमामुळे आश्रमशाळांमधील अध्ययन - अध्यापन अधिकाधिक विद्यार्थी – केंद्रित, अनुभवाधारित आणि प्रयोगशील होण्यास चालना मिळणार आहे. ग्रामीण तसेच सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या वंचित घटकांतील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षणाच्या समान संधी उपलब्ध करून देण्याच्या दिशेने ही कार्यशाळा महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे.

शिक्षकांना STEM साहित्याची किट प्रदान

कार्यशाळेचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रशिक्षणात सहभागी झालेल्या प्रत्येक शिक्षकाला शालेय अध्यापनात उपयोगी पडणारे STEM साहित्य असलेली किट प्रदान करण्यात आली. या साहित्याच्या मदतीने शिक्षकांना कार्यशाळेत शिकलेल्या प्रयोगांची आणि कृतींची आपल्या शाळांमध्ये अंमलबजावणी करता येणार आहे.

कार्यशाळा केवळ तीन दिवसांपुरती मर्यादित न राहता तिचा प्रत्यक्ष लाभ विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचावा, विज्ञान व गणिताच्या अध्ययन - अध्यापनात नावीन्यपूर्ण प्रयोगांचा समावेश व्हावा आणि विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याच्या अधिकाधिक संधी मिळाव्यात, या दृष्टीने ही किट उपयुक्त ठरणार आहे.

वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे मार्गदर्शन आणि प्रशासकीय सहकार्य

इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाचे मंत्री अतुल सावे यांच्या मार्गदर्शनाखाली तसेच विभागातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या पुढाकारातून शिक्षकांच्या क्षमता विकासासाठी हा उपक्रम राबविण्यात आला.

या कार्यशाळेच्या यशस्वी आयोजनासाठी इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाचे विशेष कार्यकारी अधिकारी (OSD) नानासाहेब कदम, सचिव आप्पासो धुळाज, संचालक श्रीमती सोनाली मुळे, लातूर प्रादेशिक विभागाचे प्रादेशिक उपसंचालक डॉ. तेजस माळवदकर  आणि हिंगोली जिल्ह्याचे सहाय्यक संचालक प्रदीप धर्माधिकारी यांचे विशेष सहकार्य व मोलाचे मार्गदर्शन लाभले.

IISER पुणे च्या तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन व प्रशिक्षक टीमचे मोलाचे योगदान

या तीन दिवसीय कार्यशाळेसाठी IISER पुणे येथील तज्ज्ञांचे मोलाचे मार्गदर्शन लाभले. यामध्ये प्रा. अर्नब मुखर्जी (Dean, International Relations and Outreach), प्रा. देवप्रिया चट्टोपाध्याय (Associate Dean, International Relations and Outreach), श्री. अशोक रुपनर (Senior Technical Officer), अंकिश तिरपुडे (Technical Officer) आणि डॉ. चैतन्य मुंगी (STEM Ready Project Coordinator) यांनी शिक्षकांना मार्गदर्शन केले. कार्यशाळेच्या समन्वयाची जबाबदारी अमोल देशमुख (Administrative Assistant) यांनी सांभाळली. 

तसेच प्रशिक्षक टीममधील  सर्वेश गोरीवले (Teaching Associate), सुश्री प्रांजली सोहनी (Teaching Assistant), आदिनाथ सोळुंके (Lab Technician), भरत ठोंबरे (Teaching Fellow) आणि शुभांगी गोरे-वाघ (Teaching Fellow) यांनी विविध प्रयोग, प्रात्यक्षिके आणि कृतीआधारित अध्यापनाच्या माध्यमातून शिक्षकांना मार्गदर्शन दिले. 

तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन,  प्रशिक्षकांचे प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक आणि शिक्षकांचा उत्स्फूर्त सहभाग यांमुळे कार्यशाळा अनुभवसमृद्ध व परिणामकारक ठरली. कार्यशाळा अधिक प्रभावी होण्यासाठी संपूर्ण टीमने विशेष परिश्रम घेतले.

गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाच्या दिशेने आश्वासक वाटचाल

हिंगोली जिल्ह्यातील ५८ विज्ञान व गणित शिक्षकांचा उत्स्फूर्त सहभाग हा आश्रमशाळांमधील शैक्षणिक गुणवत्ता सुधारण्याच्या प्रयत्नांना बळ देणारा ठरला. शिक्षकांनी प्रशिक्षणातून आत्मसात केलेले ज्ञान, कौशल्ये आणि अध्यापनाच्या नव्या पद्धती वर्गखोल्यांपर्यंत पोहोचविल्यास विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञान व गणित विषयांविषयी सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण होण्यास मदत होईल. शिक्षकांच्या हातातील प्रयोगशीलता ही विद्यार्थ्यांच्या मनातील जिज्ञासा जागवते आणि जिज्ञासेतूनच वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची निर्मिती होते. या विचाराला प्रत्यक्ष कृतीची जोड देणारी ‘STEM READY’ कार्यशाळा आश्रमशाळांतील शिक्षण अत्यधिक कृतियुक्त, आनंददायी आणि गुणवत्तापूर्ण बनविण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरली आहे.