15 November, 2026

सांस्कृतिक वारसा जपत समाजाच्या विकासासाठी एकजुटीने प्रयत्न करा -डॉ. सुनील बारसे

सांस्कृतिक वारसा जपत समाजाच्या विकासासाठी एकजुटीने प्रयत्न करा
-डॉ. सुनील बारसे 

▶️ कळमनुरीत भगवान बिरसा मुंडा जयंती उत्साहात
हिंगोली, दि. १५ (जिमाका) : आदिवासी समाजाने आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे जतन करावे. तसेच समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी एकजुटीने प्रयत्न करण्याचा संकल्प करावा, असे आवाहन कळमनुरी येथील एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्पाचे प्रकल्प अधिकारी डॉ. सुनील बारसे यांनी केले.
क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जयंतीनिमित्त कळमनुरी येथे आयोजित जनजातीय गौरव सेवा सप्ताहांतर्गत रविवारी (दि. १५) विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. यानिमित्त दुपारी १ वाजता लमानदेव येथून बिरसा मुंडा चौकापर्यंत भव्य शोभायात्रा काढण्यात आली. या शोभायात्रेत आदिवासी समाजबांधव, विविध आदिवासी संघटनांचे प्रतिनिधी आणि नागरिक मोठ्या संख्येने सहभागी झाले.
यानंतर आयोजित सभेला तहसीलदार जीवककुमार कांबळे, प्रकल्प अधिकारी डॉ. बारसे आणि आदिवासी संघटनेचे प्रतिनिधी प्रशांत बोडके उपस्थित होते. यावेळी डॉ. बारसे यांनी भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जीवनकार्यावर प्रकाश टाकला. त्यांच्या संघर्षातून आणि विचारांतून प्रेरणा घेण्याचे आवाहन केले. उपस्थित मान्यवरांनीही मनोगत व्यक्त करून भगवान बिरसा मुंडा यांच्या कार्याचा गौरव केला.
कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेले पारंपरिक दंडार नृत्य विशेष आकर्षण ठरले. ज्येष्ठ कलाकारांनी उत्साहाने सादर केलेल्या या नृत्याला उपस्थितांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. या माध्यमातून आदिवासी समाजाच्या समृद्ध लोककला आणि सांस्कृतिक परंपरेचे दर्शन घडले.

जनजातीय गौरव सेवा सप्ताहाच्या निमित्ताने आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि सामाजिक एकजुटीचा संदेश या कार्यक्रमातून देण्यात आला.

सांस्कृतिक वारसा जपत समाजाच्या विकासासाठी एकजुटीने प्रयत्न करा -डॉ. सुनील बारसे

कळमनुरीत भगवान बिरसा मुंडा जयंती उत्साहात

हिंगोली, दि. १५ (जिमाका) : आदिवासी समाजाने आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे जतन करावे. तसेच समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी एकजुटीने प्रयत्न करण्याचा संकल्प करावा, असे आवाहन कळमनुरी येथील एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्पाचे प्रकल्प अधिकारी डॉ. सुनील बारसे यांनी केले.

क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जयंतीनिमित्त कळमनुरी येथे आयोजित जनजातीय गौरव सेवा सप्ताहांतर्गत रविवारी (दि. १५) विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. यानिमित्त दुपारी १ वाजता लमानदेव येथून बिरसा मुंडा चौकापर्यंत भव्य शोभायात्रा काढण्यात आली. या शोभायात्रेत आदिवासी समाजबांधव, विविध आदिवासी संघटनांचे प्रतिनिधी आणि नागरिक मोठ्या संख्येने सहभागी झाले.

यानंतर आयोजित सभेला तहसीलदार जीवककुमार कांबळे, प्रकल्प अधिकारी डॉ.  बारसे आणि आदिवासी संघटनेचे प्रतिनिधी प्रशांत बोडके उपस्थित होते. यावेळी डॉ. बारसे यांनी भगवान बिरसा मुंडा यांच्या जीवनकार्यावर प्रकाश टाकला. त्यांच्या संघर्षातून आणि विचारांतून प्रेरणा घेण्याचे आवाहन केले. उपस्थित मान्यवरांनीही मनोगत व्यक्त करून भगवान बिरसा मुंडा यांच्या कार्याचा गौरव केला.

कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेले पारंपरिक दंडार नृत्य विशेष आकर्षण ठरले. ज्येष्ठ कलाकारांनी उत्साहाने सादर केलेल्या या नृत्याला उपस्थितांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. या माध्यमातून आदिवासी समाजाच्या समृद्ध लोककला आणि सांस्कृतिक परंपरेचे दर्शन घडले.

जनजातीय गौरव सेवा सप्ताहाच्या निमित्ताने आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि सामाजिक एकजुटीचा संदेश या कार्यक्रमातून देण्यात आला.

क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा यांना जिल्हाधिकारी कार्यालयात अभिवादन

हिंगोली, दि. १५ : क्रांतिसूर्य भगवान बिरसा मुंडा यांची जयंती जिल्हाधिकारी कार्यालयात साजरी करण्यात आली. 

नायब तहसीलदार चंद्रकांत गोळेगावकर यांनी त्यांच्या प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण करून अभिवादन केले. यावेळी अधिकारी- कर्मचारी उपस्थित होते.
*****

विशेष लेख

महात्मा जोतीराव फुले : सामाजिक क्रांतीचा विचार आणि परिवर्तनाचा अखंड वारसा

द्विशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त मंत्री छगन भुजबळ यांनी ‘जय महाराष्ट्र’ कार्यक्रमातून उलगडले महात्मा फुलेंचे जीवनकार्य

"विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शूद्र खचले, एवढे अनर्थ एका अविद्येने केले." या शब्दांतून शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करणारे क्रांतिसूर्य महात्मा जोतीराव फुले यांनी भारतीय समाजाला परिवर्तनाची नवी दिशा दिली. शिक्षण, समता, सामाजिक न्याय, स्त्री-पुरुष समानता आणि शोषितांच्या उद्धारासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या विचारांनी महाराष्ट्रात सामाजिक परिवर्तनाचा पाया रचला. महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त त्यांच्या जीवनकार्याचे स्मरण करताना त्यांच्या विचारांची आजच्या काळातील प्रासंगिकता अधिक प्रकर्षाने जाणवते.

माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय निर्मित 'जय महाराष्ट्र' कार्यक्रमात राज्याचे अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण मंत्री छगन भुजबळ यांनी महात्मा फुले यांच्या जीवनकार्याचा आणि परिवर्तनवादी विचारांचा आढावा घेतला. सूत्रसंचालक प्रणय जयश्री कैलास चव्हाण यांनी घेतलेल्या या विशेष मुलाखतीत महात्मा फुले यांच्या सामाजिक कार्याबरोबरच शिक्षण, शेतकरी कल्याण, दुष्काळ निवारण आणि सामाजिक न्यायाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकण्यात आला.

शिवरायांची राज्यक्रांती; फुलेंची सामाजिक क्रांती

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्यक्रांती घडवली, तर महात्मा जोतीराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी सामाजिक क्रांती घडवली, अशा शब्दांत मंत्री छगन भुजबळ यांनी फुले दाम्पत्याच्या कार्याचा गौरव केला.

तत्कालीन समाजव्यवस्थेत बहुजन समाजातील मोठा वर्ग शिक्षणापासून वंचित होता. सामाजिक विषमता, जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अंधश्रद्धा यांमुळे अनेक घटकांना प्रगतीच्या संधी उपलब्ध नव्हत्या. या परिस्थितीत शिक्षण हेच सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन असल्याचे महात्मा फुले यांनी ओळखले. त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सामाजिक सुधारणांचा मार्ग दाखविला.

स्त्रीशिक्षणातून परिवर्तनाची मुहूर्तमेढ

महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी शाळा सुरू करून स्त्रीशिक्षणाच्या क्षेत्रात ऐतिहासिक पाऊल उचलले. त्या काळात मुलींना शिक्षण देण्याच्या त्यांच्या निर्णयाला तीव्र सामाजिक विरोध सहन करावा लागला.

सावित्रीबाई फुले शाळेत जात असताना त्यांच्यावर शेण आणि चिखल फेकण्यापर्यंत विरोधकांची मजल गेली. मात्र, या विरोधाला न जुमानता फुले दाम्पत्याने शिक्षणाचा प्रसार सुरू ठेवला. स्त्रियांबरोबरच तत्कालीन अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या समाजघटकांनाही शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. महिलांना आत्मसन्मान, स्वातंत्र्य आणि समानतेचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी त्यांचा हा लढा महत्त्वपूर्ण ठरला.

सामाजिक सुधारणांना कृतीची जोड

महात्मा फुले यांनी समाजातील अन्यायकारक रूढी आणि प्रथांविरोधात आवाज उठवला. विधवा महिलांना आधार देण्यासाठी आणि बालहत्यांना प्रतिबंध घालण्यासाठी त्यांनी 'बालहत्या प्रतिबंधक गृह' सुरू केले. सामाजिक बहिष्काराचा सामना करणाऱ्या महिलांना सुरक्षिततेचा आधार देण्याचा हा महत्त्वपूर्ण प्रयत्न होता.

सामाजिक समतेचा विचार त्यांनी स्वतःच्या आचरणातूनही पुढे नेला. तत्कालीन अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या नागरिकांना पिण्याचे पाणी उपलब्ध व्हावे, यासाठी त्यांनी आपल्या घरातील पाण्याचा हौद सर्वांसाठी खुला केला. त्या काळातील जातीय विषमतेच्या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय सामाजिक परिवर्तनाची दिशा स्पष्ट करणारा होता.

फुले दाम्पत्याने यशवंत यांना दत्तक घेऊन त्यांचे संगोपन केले आणि त्यांना वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. मानवतेचा विचार प्रत्यक्ष जीवनात कसा उतरवता येतो, याचे हे उदाहरण असल्याचे मंत्री भुजबळ यांनी मुलाखतीत सांगितले.

साहित्य आणि सत्यशोधक चळवळीतून जनजागृती

महात्मा फुले यांनी सामाजिक परिवर्तनासाठी शिक्षणाबरोबरच साहित्य आणि संघटनशक्तीचा प्रभावी वापर केला. 'गुलामगिरी' आणि 'शेतकऱ्याचा आसूड' या ग्रंथांच्या माध्यमातून त्यांनी तत्कालीन सामाजिक विषमता, शोषण आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांची चिकित्सक मांडणी केली. शेतकऱ्यांच्या कष्टाला न्याय मिळावा, दुर्बल घटकांचे शोषण थांबावे आणि प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगता यावे, हा त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता.

सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेतून त्यांनी सामाजिक समतेच्या चळवळीला संघटित स्वरूप दिले. जन्माधारित उच्चनीचतेला विरोध करत मानवी प्रतिष्ठा, विवेक आणि समानतेचा पुरस्कार केला. समाजाने अंधश्रद्धेपेक्षा तर्काला आणि परंपरांपेक्षा मानवतेला प्राधान्य द्यावे, अशी त्यांची भूमिका होती.

शिक्षणाचा अधिकार : फुलेंच्या दूरदृष्टीचे प्रतिबिंब

शिक्षणाचा प्रसार हा केवळ व्यक्तिगत प्रगतीसाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या विकासासाठी आवश्यक असल्याची महात्मा फुले यांची भूमिका होती. सर्व घटकांना समान शिक्षण मिळावे आणि वयाच्या १४ वर्षांपर्यंत शिक्षण सक्तीचे असावे, अशी मागणी त्यांनी ब्रिटिश सत्तेकडे मांडली होती.

आज भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाच्या अधिकारामुळे ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील बालकांना मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाची कायदेशीर हमी प्राप्त झाली आहे. सर्वसामान्यांपर्यंत शिक्षण पोहोचविण्याच्या महात्मा फुले यांच्या दूरदृष्टीचे महत्त्व या पार्श्वभूमीवर अधिक स्पष्ट होते.

शेतकरी आणि दुष्काळग्रस्तांविषयी संवेदनशील भूमिका

महात्मा फुले यांचे कार्य शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी समाजाच्या प्रश्नांनाही प्राधान्य दिले. शेतीवर अवलंबून असलेल्या समाजघटकांचे आर्थिक शोषण, सावकारी आणि दुष्काळामुळे निर्माण होणाऱ्या अडचणींची त्यांनी दखल घेतली.

दुष्काळाच्या काळात गरजू नागरिकांसाठी मदतकार्य आणि अन्नछत्रे चालवून त्यांनी सामाजिक बांधिलकी जपली. संकटाच्या काळात गरजूंपर्यंत मदत पोहोचविणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी असल्याचा संदेश त्यांच्या कार्यातून मिळतो.

मुलाखतीत मंत्री छगन भुजबळ यांनी राज्यातील सध्याच्या दुष्काळी परिस्थितीचाही उल्लेख केला. शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार देणे, बियाणे उपलब्ध करून देणे, कर्जमाफी, पाणी व्यवस्थापन, शेतीमालाला हमीभाव आणि रोजगारनिर्मिती यांसारख्या उपाययोजनांच्या माध्यमातून शासन शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी प्रयत्नशील असल्याचे त्यांनी सांगितले. बेकायदेशीर सावकारीमुळे शेतकऱ्यांची होणारी पिळवणूक रोखण्यासाठी कठोर कारवाई करण्याची शासनाची भूमिका असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.

फुलेंच्या विचारांची आजही तितकीच गरज

महात्मा फुले यांनी मांडलेले विचार तत्कालीन समाजव्यवस्थेतील अन्यायाविरोधात होते. मात्र, त्यांची उपयुक्तता विशिष्ट काळापुरती मर्यादित नाही. शिक्षणातील समान संधी, महिलांचे सक्षमीकरण, सामाजिक न्याय, शेतकरी कल्याण, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि मानवी प्रतिष्ठा या विषयांवर आजही व्यापक प्रयत्नांची आवश्यकता आहे.

सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ कायदे आणि योजना पुरेशा नसतात. त्याबरोबरच समाजाची मानसिकता बदलणे आणि प्रत्येक व्यक्तीला समानतेने वागविणेही आवश्यक असते. महात्मा फुले यांनी आपल्या कार्यातून हाच विचार समाजासमोर ठेवला.

महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त त्यांच्या कार्याचा गौरव करणे म्हणजे केवळ त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करणे नव्हे, तर त्यांनी समाजासमोर ठेवलेली समता, शिक्षण, विवेक आणि मानवतेची मूल्ये प्रत्यक्ष जीवनात रुजविण्याचा संकल्प करणे होय.

सामाजिक परिवर्तनाचा विचार पुढील पिढीपर्यंत

महात्मा जोतीराव फुले यांच्या द्विशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त त्यांच्या विचारांचा वारसा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविणे महत्त्वाचे आहे. शिक्षणातून प्रबोधन, प्रबोधनातून समता आणि समतेतून सामाजिक न्यायाची स्थापना हा त्यांच्या कार्याचा मूलभूत संदेश आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यक्रांतीने स्वराज्याची प्रेरणा दिली, तर महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या सामाजिक क्रांतीने समताधिष्ठित समाजनिर्मितीचा मार्ग दाखविला. या परिवर्तनवादी विचारांचा वारसा जपणे आणि त्याला कृतीची जोड देणे, हीच महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

शब्दांकन – सुरेश पाटील, सहायक संचालक (माहिती), विभागीय माहिती कार्यालय, छत्रपती संभाजीनगर.

संदर्भ : माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय निर्मित 'जय महाराष्ट्र' कार्यक्रमातील अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण मंत्री छगन भुजबळ यांची विशेष मुलाखत.

प्रसारण दिनांक : १० नोव्हेंबर २०२६

प्रसारण माध्यम : दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनी.

14 November, 2026

बालकांचे हक्क, अधिकार व संरक्षणाबाबत मार्गदर्शन; हिंगोलीत उत्साहात बालदिन साजरा

बालकांच्या सुरक्षित, आनंदी आणि उज्ज्वल भविष्यासाठी सामूहिक प्रयत्न करण्याचे आवाहन

हिंगोली दि.१४ नोव्हेंबर : भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा करण्यात येणाऱ्या बालदिनानिमित्त हिंगोली येथील सरस्वती मुलींचे निरीक्षणगृह व बालगृह, सावरकर नगर तसेच श्री स्वामी समर्थ बालगृह, खानापूर चित्ता येथे विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यक्रमातून बालकांना त्यांचे हक्क, अधिकार, बालसंरक्षण आणि सर्वांगीण विकासाबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले.

यावेळी बालकांना भारतीय संविधानाने दिलेला समानतेचा व सन्मानाने जगण्याचा अधिकार, शिक्षण, आरोग्य, पोषण, संरक्षण, विकास आणि सहभागाच्या अधिकारांची माहिती देण्यात आली. बालकांना भेदभाव, शोषण, अत्याचार, बालमजुरी व बालविवाह यांपासून संरक्षण मिळणे हा त्यांचा मूलभूत हक्क असल्याचे सांगण्यात आले. तसेच स्वतःचे मत व्यक्त करणे, निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होणे आणि सुरक्षित वातावरणात शिक्षण घेऊन स्वप्ने साकार करण्याची संधी मिळणे आवश्यक असल्याचे अधोरेखित करण्यात आले.

बालकांच्या हक्कांचे संरक्षण करणे ही शासनासोबतच पालक, बालसंगोपन संस्था आणि समाजातील प्रत्येक घटकाची सामूहिक जबाबदारी आहे. बालकांना कोणत्याही अडचणीच्या प्रसंगी चाइल्ड हेल्पलाइन १०९८ या टोल फ्री क्रमांकावर मदत मागता येते, याबाबतही माहिती देण्यात आली. प्रत्येक बालकाला प्रेम, आपुलकी, सुरक्षितता, शिक्षण आणि सन्मान मिळावा, तसेच संस्थेतील बालकांचा आत्मविश्वास वाढवून त्यांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी सर्वांनी प्रयत्न करावेत, असे आवाहन करण्यात आले.

या कार्यक्रमास बाल कल्याण समितीचे अध्यक्ष सुधाकर इंगोले, सदस्य बाली भोसले, जिल्हा बाल संरक्षण अधिकारी सरस्वती कोरडे, सामाजिक कार्यकर्ते रामप्रसाद मुडे, चाइल्ड हेल्पलाइन १०९८ चे पर्यवेक्षक श्रीकांत वाघमारे, केस वर्कर तथागत इंगळे, निरीक्षणगृह व बालगृह अधीक्षक शंकर घ्यार, काळजीवाहक संगीता भांदुर्गे व रमेश पवार यांच्यासह दोन्ही बालगृहांतील बालक व बालिका मोठ्या उत्साहाने उपस्थित होते.

बालकांच्या हक्कांविषयी जनजागृती करणे, त्यांना आनंदी व सुरक्षित बालपणाचा अनुभव देणे आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण करणे, या उद्देशाने आयोजित हा बालदिन कार्यक्रम उत्साहात संपन्न झाला.

बिरसा मुंडा: आदिवासी अस्मिता आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे महानायक -प्रा. डॉ. अशोक ऊईके, आदिवासी विकास मंत्री

लेख
भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या इतिहासात अनेक शूरवीरांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली, परंतु त्यामध्ये बिरसा मुंडा यांचे योगदान खूप वेगळे आणि मोठे आहे. जल, जंगल आणि जमिनीच्या हक्कासाठी तसेच आदिवासी समाजाच्या अस्मितेसाठी झालेल्या क्रांतीचे नेतृत्व बिरसा मुंडा यांनी केले. अवघ्या २५ वर्षांच्या अल्प आयुष्यात त्यांनी ब्रिटिश साम्राज्य आणि आदिवासींचे शोषण करणा-या स्थानिक जमीनदार व सावकारांच्याविरोधात उभा केलेला लढा आजही प्रेरणादायी आहे. आदिवासींसाठी त्यांनी केलेल्या कार्यामुळेच आदिवासी समाज त्यांना “धरती आबा” (धरतीचे पिता) आणि “भगवान बिरसा” म्हणून ओळखतो.

प्रारंभिक आयुष्य
बिरसा मुंडा यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी सध्याच्या झारखंड राज्यातील खुंटी जिल्ह्यातील उलिहातू या गावी झाला.

लहानपणापासूनच हुशार असलेल्या बिरसा यांचे प्राथमिक शिक्षण ख्रिश्चन मिशनरी शाळेत झाले. शिक्षणासाठी त्यांनी सुरुवातीला ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला होता, परंतु आदिवासी संस्कृतीवर होणारे अतिक्रमण आणि धर्मांतराचे वास्तव लक्षात आल्यावर त्यांनी पुन्हा आपल्या मूळ संस्कृतीचा स्वीकार केला.

त्यांनी १८९४-९५ च्या सुमारास पारंपरिक मुंडा धर्म, वैष्णव विचार आणि सामाजिक सुधारणांचे मिश्रण करून “बिरसायत” नावाचा नवीन पंथ स्थापन केला. त्यांनी लोकांना अंधश्रद्धा, मद्यपान आणि जादूटोणा सोडून एकाच देवावर विश्वास ठेवण्याचे व नैतिक जीवन जगण्याचे आवाहन केले.
उलगुलान: ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध बंड

ब्रिटिशांनी 'छोटा नागपूर' भागात लागू केलेल्या नवीन जमीन कायद्यांमुळे आदिवासींची पारंपरिक सामायिक शेती पद्धत (खूंटकट्टी) नष्ट झाली होती. जमीनदार आणि सावकारांनी आदिवासींच्या जमिनी बळकावण्यास सुरुवात केली. बिरसा मुंडा यांनी या शोषणाविरुद्ध 'उलगुलान'ची (म्हणजे 'महान उठाव' किंवा 'क्रांती') हाक दिली.

बिरसा यांनी हजारो आदिवासींना धनुष्यबाण आणि पारंपरिक शस्त्रांसह एकत्र केले. ब्रिटिशांची पोलीस ठाणी, महसूल कार्यालये आणि सावकारांच्या घरावर हल्ले चढवले.

डोंबारी टेकडीची ऐतिहासिक लढाई

९ जानेवारी १९०० रोजी डोंबारी टेकडीवर (Dombari Hill) बिरसा मुंडा यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो आदिवासी जनसमुदाय एकत्र आला होता. ब्रिटिशांनी या टेकडीला वेढा घातला आणि निष्पाप आदिवासींवर अंधाधुंध गोळीबार केला. या दुर्दैवी घटनेत शेकडो आदिवासींना हौतात्म्य प्राप्त झाले. ही घटना जालियनवाला बाग हत्याकांडासारखीच भीषण मानली जाते.

डोंबारी टेकडीच्या घटनेनंतर बिरसा मुंडा यांनी भूमिगत होऊन लढा सुरू ठेवला. परंतु, ब्रिटिशांनी दिलेल्या बक्षीसाच्या अमिषाने काहींनी फितुरी केली. ३ मार्च १९०० रोजी चक्रधरपूरच्या जंगलातून बिरसा यांना अटक करण्यात आली. त्यांना रांची येथील मध्यवर्ती कारागृहात ठेवण्यात आले. ९ जून १९०० रोजी वयाच्या अवघ्या २५ व्या वर्षी तुरुंगात रहस्यमय परिस्थितीत त्यांचा मृत्यू झाला. ब्रिटिश सरकारने त्यांचा मृत्यू कॉलरामुळे झाल्याचं सांगण्यात आलं. परंतु त्यांच्यावर विषबाधा झाल्याचा संशय व्यक्त केला जातो.

ऐतिहासिक योगदान आणि वारसा

१. छोटा नागपूर काश्तकारी कायदा (Chota Nagpur Tenancy Act, 1908): बिरसा यांच्या बलिदानानंतर ब्रिटिशांना आदिवासींच्या असंतोषाची जाणीव झाली. त्यांनी १९०८ मध्ये हा कायदा लागू करून गैर-आदिवासींना आदिवासींची जमीन खरेदी करण्यास मनाई केली.

२. जनजातीय गौरव दिन: भारत सरकारने १५ नोव्हेंबर हा बिरसा मुंडा यांचा जन्मदिवस 'जनजातीय गौरव दिन' म्हणून साजरा करण्याची घोषणा केली आहे.

३. झारखंड राज्याची निर्मिती: बिरसा मुंडा यांच्या जयंतीचे औचित्य साधूनच १५ नोव्हेंबर २००० रोजी झारखंड हे स्वतंत्र राज्य म्हणून अस्तित्वात आले. रांची विमानतळासह अनेक शैक्षणिक संस्था, स्मारके आणि पोस्टाची तिकिटे त्यांच्या नावावर आहेत. संसदेत त्यांचे चित्र आहे. आदिवासी समाज अजूनही धरती आबा म्हणून त्यांचे पूजन करतो.

भगवान बिरसा मुंडा केवळ एक स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर ते आदिवासी समाजाचे मार्गदर्शक आणि समाजसुधारक होते. जल-जंगल-जमिनीचे संरक्षण आणि स्वाभिमानासाठी त्यांनी प्राणांची आहुती दिली. आदिवासी समाजालाच नव्हे, तर शोषित-पीडितांना आजही त्यांचे विचार अन्याय आणि शोषणाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देतात.

शिक्षण, धर्मसुधारणा आणि सशस्त्र प्रतिकार याच्या बळावर शोषणविरुद्ध लढता येते, हे त्यांनी दाखवून दिले. त्यांचे योगदान केवळ झारखंडपुरते मर्यादित नसून संपूर्ण भारतातल्या आदिवासींचा स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासाशी ते जोडले आहे.
0000

जिल्हा ग्रंथालय अधिकारी कार्यालयात दीडशेहून अधिक दिवाळी अंकांचे प्रदर्शन

ज्येष्ठ साहित्यिक भ. मा. परसवाळे यांच्या हस्ते उद्घाटन; वाचकांना लाभ घेण्याचे आवाहन

हिंगोली दि. १४ : दिवाळीनिमित्त वाचकांना दर्जेदार साहित्याचा आस्वाद घेता यावा, यासाठी जिल्हा ग्रंथालय अधिकारी कार्यालय, हिंगोली यांच्या वतीने महसूल कॉलनी येथील कार्यालयात दिवाळी अंक प्रदर्शनाचे आयोजन करण्यात आले आहे. या प्रदर्शनाचे उद्घाटन ज्येष्ठ साहित्यिक भ. मा. परसवाळे यांच्या हस्ते उत्साहात झाले. प्रदर्शनात दीडशेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण दिवाळी अंक वाचकांसाठी उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.

उद्घाटनप्रसंगी ज्येष्ठ साहित्यिक विलास वैद्य, अण्णा जगताप, पंडित अवचार, गोदाती काळे, संतोष परसवाळे, शिवाजी पंडित आणि संतोष ससे यांच्यासह शहरातील साहित्यिक व वाचक उपस्थित होते. यावेळी मान्यवरांनी मराठी साहित्यविश्वातील दिवाळी अंकांची शतकाहून अधिक काळाची समृद्ध परंपरा, बदलते स्वरूप आणि महाराष्ट्राच्या वैचारिक, सामाजिक व सांस्कृतिक जडणघडणीतील त्यांचे योगदान अधोरेखित केले. नवोदित लेखकांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यात दिवाळी अंकांची भूमिका महत्त्वपूर्ण असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक जिल्हा ग्रंथालय अधिकारी आशिष ढोक यांनी केले. हे प्रदर्शन पुढील दहा दिवस सर्व वाचकांसाठी विनामूल्य खुले राहणार आहे. सध्या शाळा व महाविद्यालयांना दिवाळीच्या सुट्ट्या असल्याने विद्यार्थी, शिक्षक, प्राध्यापक आणि साहित्यप्रेमींनी महसूल कॉलनी येथील जिल्हा ग्रंथालय अधिकारी कार्यालयात भेट देऊन या साहित्यिक मेजवानीचा लाभ घ्यावा. तसेच अधिकाधिक नागरिकांनी ग्रंथालयाचे सभासद व्हावे, असे आवाहन जिल्हा ग्रंथालय अधिकारी कार्यालयाच्या वतीने करण्यात आले आहे.